Opactwo Cystersów w Wągrowcu

Wągrowiec wraz z pobliskim Łeknem jest nierozerwalnie związany z zakonem cystersów. Z tutejszym opactwem związany był jezuita Jakub Wujek, autor polskiego tłumaczenia Biblii.

Opactwo Cystersów w Wągrowcu
Fot. Artur MIKUT [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
Wągrowiecki klasztor, mimo że utworzony dopiero pod koniec XIV wieku, jest jednym z najstarszych opactw cysterskich w Polsce. Opactwo ufundowane zostało przez Zbyluta z rodu Paluków i osadzone w Łeknie na ziemi wągrowieckiej. Cystersi przybyli do Łękna z Altenbergu pod Kolonią i w 1153 roku na uroczystym zjeździe w Łeknie, z rąk Zbyluta otrzymali dokument fundacyjny opactwa. Proces fundacyjny rozpoczął się już prawdopodobnie w 1143 roku równolegle z opactwem w Jędrzejowie. W ciągu niespełna dwóch stuleci cystersi łekneńscy zgromadzili rozległe dobra ziemskie, stając się jednym z najbogatszych opactw na ziemiach polskich.

W 1319 roku opat Gotszalk zakupił od Sędziwoja Wojciechowicza z rodu Zarębów kilka wsi, wśród nich Prostynię, która dała początek przyszłemu Wągrowcowi. Prężnie rozwijająca się osada otrzymała w 1381 roku prawa miejskie. Kilkanaście lat później cystersi podjęli decyzję o przeniesieniu klasztoru z Łękna do Wągrowca. Translokacja trwała blisko sto lat. W 1451 roku opat Gotfryd wykupił od wójta Michała prawa do wójtostwa, w związku z czym Wągrowiec stał się miastem klasztornym. Na przełomie XIV i XV stulecia rozpoczęto wznoszenie zabudowań klasztornych. W 1493 roku konsekrowano ołtarz główny w kościele klasztornym, kończąc tym samym proces translokacji opactwa.

Do końca XV wieku do klasztoru wągrowieckiego przyjmowano wyłącznie kandydatów pochodzenia niemieckiego, z Kolonii i jej okolic. Na skutek długotrwałych starań części społeczeństwa polskiego i sprzyjających okolicznościach wewnętrznych, na skutek tzw. polonizacji, zmieniono obsadę opactwa z niemieckiej na polską.

Fot. Szymek135 [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
Nie bez protestów wybrano w 1553 roku pierwszego w historii polskiego opata – Andrzeja Dzierżanowskiego. Dotychczasowi zakonnicy niemieccy na znak sprzeciwu względem tego wyboru opuścili opactwo. Z inicjatywy nowego opata w 1557 roku utworzono przy klasztorze wyższą szkołę dla chłopców wywodzących się z miejscowej szlachty.

Okres działalności Dzierżanowskiego oraz dwóch jego następców był dla klasztoru i miasta okresem prawdziwego rozkwitu. Klasztor wągrowiecki należał w tym czasie do najlepiej prowadzonych cysterskich domów zakonnych w Polsce. Z wągrowieckim klasztorem związanych było wówczas kilka znanych postaci, wśród nich Maciej Łubieński, późniejszy prymas, oraz urodzony w Wągrowcu Jakub Wujek, jezuita, autor słynnego przekładu Biblii na język polski. Wybitną postacią był również Adam z Wągrowca, cysters wągrowiecki o wybitnych uzdolnieniach muzycznych, organista i kompozytor.

W 1580 roku Wągrowiec był miejscem kapituły zakonnej. Kapitułę zwołał Edmund a Cruce, komisarz generalny zakonu, opat z Chatillon we Francji. Jej głównym celem była reforma życia zakonnego w Polsce. W wyniku kapituły ustanowiono samodzielną Polską Prowincję Cystersów. Na mocy przepisów ustanowionych przez kapitułę władzę nad wszystkimi klasztorami Prowincji sprawował jeden opat wybierany przez zgromadzenie wszystkich opatów, noszącego tytuł wikariusza generalnego.

Opactwo Cystersów w Wągrowcu
Fot. Bornholm [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Wiek XVII i XVIII to okres znacznego zubożenia klasztoru i miasta na skutek licznych klęsk żywiołowych oraz wojen. Ogromnych zniszczeń klasztor doznał w połowie XVIII wieku, kiedy to z powodu zaprószenia ognia w browarze spłonęły całe zabudowania klasztorne.

W 1793 roku do Wągrowca wkroczyły wojska pruskie. Wówczas, po ponad 340 latach, cystersi przestali być właścicielami miasta, które ustanowiono miastem królewskim. Trzy lata później państwo przejęło wszystkie dobra klasztorne, a w 1816 roku wydało zakaz przyjmowania do klasztoru nowicjuszy.

W 1835 roku zakończyła się działalność cystersów w Wągrowcu. Opactwo ostatecznie zamknięto, a cystersi zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru. Klasztor przeznaczono na siedzibę sądu i więzienia, a kościół klasztorny został przekazany parafii. Zlikwidowano także, liczącą ponad 1940 woluminów, bibliotekę klasztorną.

W czasie II wojny światowej kościół i klasztor zamknięto, przeznaczają je na magazyny. Dzieła zniszczenia dopełnił pożar, wzniecony przez uciekających Niemców w nocy z 20 na 21 stycznia 1945 roku. Po wojnie odbudowano zniszczone opactwo, ale nie uzyskało ono już XVIII-wiecznego barokowego blasku. W 1968 roku w murach klasztornych utworzono Dom Zasłużonego Kapłana Archidiecezji Gnieźnieńskiej im. ks. Jakuba Wujka funkcjonujący do 1997 roku.

Fot. tyt.: Paweł Działowski [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons

You May Also Like