Opactwo cystersów w Henrykowie

Opactwo cystersów w Henrykowie jest cennym zabytkiem w skali europejskiej, zawdzięczającym swą sławę dzięki XIII-wiecznej kronice klasztornej, zwanej Księgą Henrykowską.

Opactwo cystersów w Henrykowie
Fot. Barbara Maliszewska [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
Początki opactwa henrykowskiego sięgają 1222 roku, w którym to książę Henryk I Brodaty wydał Mikołajowi, kanonikowi wrocławskiemu, zgodę na osadzenie w Henrykowie zakonu cystersów. Mikołaj był pomysłodawcą sprowadzenia cystersów do Henrykowa, natomiast oficjalnym fundatorem opactwa był książę Henryk Pobożny, syn Henryka Brodatego. Takie rozwiązanie dawało henrykowskiemu klasztorowi protekcję książąt śląskich, co było gwarancją jego rozwoju.

Pierwsi zakonnicy z Lubiąża z opatem Henrykiem na czele przybyli do Henrykowa 28 maja 1227 roku. Rok później został wydany dokument lokacyjny klasztoru, określający jednocześnie jego uposażenie, które w porównaniu z innymi opactwami nie było zbyt okazałe. Mimo skromnego uposażenia klasztor rozwijał się dość dynamicznie, powiększając stan swojego posiadania. Jednak jego rozwój został przerwany przez najazd mongolski w 1241 roku, podczas którego klasztor został spalony i splądrowany. Dodatkowo sytuację opactwa pogorszyła śmierć pod Legnicą księcia Henryka Pobożnego.

Po najeździe mongolskim cystersi skupili się na odbudowie swojego klasztoru oraz odzyskaniu dóbr. W celu uporządkowania stanu klasztoru opat Piotr spisał Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Henrichow porządkujący sprawy klasztoru.

Kolejne lata cystersi henrykowscy spędzili na umacnianiu swej pozycji w regionie. Czerpali dochody przede wszystkim z dóbr ziemskich oraz działalności rzemieślniczej. O rosnącej opactwa pozycji świadczy założenie w 1292 roku filii w Krzeszowie. W 1304 roku cystersi rozpoczęli budowę nowego gotyckiego kościoła, który stał się rodową nekropolią książąt ziębickich. W 1341 roku pochowano w Henrykowie księcia Bolka II ziębickiego, a niedługo później jego żonę.

Opactwo cystersów w Henrykowie
Fot. Asen [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
Pogorszenie prosperity klasztoru przyniosły wojny husyckie, które nawiedzały opactwo w latach 1427–1430. Klasztor został ponownie spalony i splądrowany, a mnisi uciekli do Nysy i Wrocławia. Wojny husyckie nie były niestety jedyną przyczyną zniszczeń klasztoru. Po ich zakończeniu odbudowywany klasztor został zniszczony w 1438 roku przez wojska Zygmunta von Rachenau, a w 1459 roku przez wojska króla Jerzego z Podiebradów.

Od połowy XVI wieku następował sukcesywny rozwój klasztoru. Znaczący wkład miał opat Andrzej, za czasów którego powstały renesansowe elementy zabudowy klasztornej. W tym czasie też opat cystersów z Lądu przeprowadził reformy dyscypliny i pracy zakonnej. Przyczyniło się to do poprawy kondycji klasztoru. Proces rozwoju opactwa henrykowskiego przerwała wojna trzydziestoletnia, kiedy to klasztor ponownie splądrowano i spalono. Zniszczono również znaczącą część biblioteki klasztornej. Rozmiaru złego dopełniła epidemia dżumy, która wybuchła w opactwie w 1633 roku.

Po wojnie trzydziestoletniej przypadają lata największego rozwoju opactwa i jego świetności. Początki działalności powojennej były dla cystersów trudne ze względu na znaczne zadłużenie klasztoru. Z tego powodu ze swojej funkcji zrezygnował opat Kaspar Liebichen. Jednak już jego dwaj następcy, Melchior Welzel i Henryk Kahlert, przywrócili klasztor do dawnej świetności, a opat Tobiasz Ackermann kontynuował dzieło rozwoju opactwa. W tym okresie powstała większość barokowych obiektów opactwa.

O sile ekonomicznej opactwa w tamtym okresie świadczyło nabycie w 1699 roku zniszczonego przez Turków opactwa cysterskiego w Zirc na Węgrzech. Od tego czasu aż do sekularyzacji klasztoru opat henrykowski w ramach unii personalnej był opatem dwóch klasztorów. Około 1760 roku wzniesiono kaplicę św. Marii Magdaleny, która stała się mauzoleum Piastów ziębickich.

Opactwo cystersów w Henrykowie
Fot. Magkrys [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Okres wojen śląskich pomiędzy Prusami a Austrią w latach 1741–1762 zahamował rozwój opactwa. W klasztorze kilkakrotnie stacjonowały wojska, grabiąc zakonny skarbiec. Na opactwo nałożono wysokie kontrybucje wojenne. Jednak kres funkcjonowania klasztoru przyniosły wojny napoleońskie. W 1801 roku władze pruskie zamknęły klasztorne gimnazjum oraz zarekwirowały klasztorną bibliotekę z najbogatszym na Śląsku księgozbiorem liczącym 132 rękopisy i 20 tysięcy książek. 22 listopada 1810 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III, poszukujący dochodów dla wzmocnienia wojska, ogłosił edykt sekularyzacyjny. Mnisi zmuszeni zostali do opuszczenia klasztoru, zabierając jedynie habit, brewiarz i żywność na dwa dni. Opactwo henrykowskie zostało zlikwidowane po 582 latach swojego istnienia.

Wkrótce po sekularyzacji dobra henrykowskie zakupiła królowa holenderska Fryderyka Wilhelmina, siostra króla Prus. Klasztor nieznacznie przebudowano na rezydencję magnacką. W 1863 roku został przejęty przez książąt sasko-weimarskich, którzy, mimo że byli ewangelikami, nie zniszczyli pozostałości cysterskich. W 1879 roku przy klasztorze utworzono park krajobrazowy, a także ogród w stylu włoskim, wyraźnie nawiązujący do założeń ogrodowych w Weimarze. Później w budynkach opactwa znajdował się elitarny szpital dla umysłowo chorych. W okresie III Rzeszy w Henrykowie zorganizowano fabrykę wojskową, w której pracowali jeńcy z Luksemburga. Pod koniec wojny klasztor obrabowano i zdewastowano.

Opactwo cystersów w Henrykowie
Fot. Kinch1904 [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
W 1949 roku opactwo henrykowskie powróciło w ręce Cystersów. Swój przeorat utworzyli tu zakonnicy sprowadzeni ze Szczyrzyca. Objęli oni kościół i część klasztoru stanowiącą współcześnie plebanię. Reszta klasztoru była przeznaczona początkowo na magazyny wojskowe, następnie na ośrodek kolonijno-wypoczynkowy jednej z górnośląskich kopalń, a w 1965 roku utworzono w nim Przedsiębiorstwo Hodowli Roślin i Nasiennictwa oraz Technikum Nasienniczo-Rolne. Od tego czasu rozpoczęła się powolna odbudowa opactwa. W 1990 roku z inicjatywy kardynała Henryka Gulbinowicza opactwo w całości przeszło na własność archidiecezji wrocławskiej. Jeszcze w tym samym roku utworzono w pomieszczeniach klasztoru Annus Propedeuticus jako oddział Metropolitarnego Wyższego Seminarium Duchownego we Wrocławiu dla kleryków I roku. W 1997 roku utworzono Dom Opieki Społecznej im. świętej Jadwigi Śląskiej, a w 2002 roku Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. bł. Edmunda Bojanowskiego.

Fot. tyt.: Magkrys [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons

Może Ciebie zainteresować