Stare Miasto w Warszawie

Blisko sześćdziesiąt pięć lat temu warszawskie Stare Miasto powróciło do życia po zniszczeniach wojennych. Powojenna odbudowa Starówki nadała jemu nowe oblicze, więc dlaczego znalazła się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO? Odpowiedzieć na to pytanie można znaleźć podczas spaceru jej uliczkami.

Stare Miasto w Warszawie
Zamek Królewski w Warszawie

Na obszarze dzisiejszego Starego Miasta około 1300 roku książę mazowiecki Bolesław II lokował gród, którego stał się siedzibą książąt mazowieckich. W następnych wiekach, dzięki swojemu położeniu na szlaku handlowym znad Morza Czarnego ku Bałtykowi, miasto stało się ważnym ośrodkiem handlowym. Po śmierci księcia Janusza III w 1526 roku, Warszawa wraz z Mazowszem została przyłączona do Korony Królestwa Polskiego, stając się stolicą województwa mazowieckiego.

Znaczenie Warszawy wzrosło, zaczęły się tu odbywać sejmy walne (od 1569 roku), a następnie elekcje królów Polski (od 1573 roku). Dogodne położenie nad Wisłą oraz pożar Zamku Królewskiego na Wawelu zadecydowały o przeniesieniu dworu królewskiego do Warszawy w 1596 roku. Co ciekawe, stołeczność Warszawy nie została potwierdzona żadnym aktem prawnym i aż do upadku Polski w 1795 roku przysługiwało jej wyłącznie miano miasta rezydencjonalnego Jego Królewskiej Mości.

Budowa dzisiejszego Starego Miasta rozpoczęła się wraz z lokacją miasta od wytyczenia rynku, wokół którego rozrastało się powoli miasto. Do końca XIV wieku całość otoczono podwójnym pasem murów z wieżami, basztami obronnymi i barbakanem. Jeszcze na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono Dwór Wielki (łac. Curia Maior) będący siedzibą Piastów mazowieckich . Warszawski odcinek szlaku handlowego przebiegał przez dzisiejszą ulicę Świętojańską, Rynek i ulicę Nowomiejską.

Stare Miasto w Warszawie
Kamieniczki przy Kanoni

Początkowo w mieście przeważała zabudowa drewniana, jednak po pożarach w latach 1374, 1384, 1478, przybywało murowanych. Miał na to wpływ wprowadzony w 1431 roku zakaz budowy drewnianych domów w obrębie murów miejskich. Powstałe w tym okresie kamienice nadały To właśnie powstałe po tym czasie kamienice nadały oblicze miastu. Początkowo renesansowe, ustąpiły miejsca barokowym z bogatymi zdobieniami.

Do początków XIX wieku miasto było ściśnięte w średniowiecznych murach obronnych, a jego rozbudowa ograniczała się do wyjazdowych ulic Krakowskiego Przedmieścia oraz Miodowej. W 1817 roku rozebrano część murów oraz Bramy Nowomiejską i Krakowską, uzyskując przestrzeń dla placu Zamkowego. Podjęto również rozbiórkę Ratusza i pobliskich sklepów. Mimo tych zmian Stare Miasto stało się mało znaczącą dzielnicą z chylącymi się ku upadkowi kamienicami zamieszkanymi przez ubogą ludność.

W 1906 roku staromiejskimi zabytkami zainteresowało się Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości, podejmując działania zmierzające do odnowy zdewastowanych budynków. Wykupiono kamienice: „Pod Świętą Anną” (nr 31) i Baryczków (nr 32). W 1916 roku zlikwidowano na Rynku targowisko oraz ułożono na nowo bruk. W 1928 roku fasady kilku kamienic pokryto polichromią. Działania te zniweczyła II wojna światowa. Podczas powstania warszawskiego uległo zniszczeniu około 90% zabudowań Starego Miasta. Przetrwało jedynie sześć domów z ponad 260.

Po wyzwoleniu Warszawy, 14 lutego 1945 roku powstało powstało Biuro Odbudowy Stolicy kierowane przez Romana Piotrowskiego. Odbudową Starego Miasta zajmował się Wydział Architektury Zabytkowej BOS-u (kierowany przez Jana Zachwatowicza).

Stare Miasto w Warszawie
ul. Dawna

Projekt rekonstrukcji warszawskiej Starówki został opracowany przez zespół architektów na podstawie zachowanych wizerunków Warszawy, w tym obrazy Canaletta. Wykorzystano także zachowane fragmenty fasad, elementy wystroju wnętrz itp., zaś układ wnętrz został w większości zmieniony i dostosowany do nowych funkcji.

Powojenną odbudowę Starego Miasta w Warszawie doceniło UNESCO: Po wojnie, mieszkańcy Warszawy powzięli, trwające pięć lat, dzieło odbudowy, w wyniku którego zrekonstruowano kościoły, pałace oraz Rynek Starego Miasta, co stanowi wyjątkowy przykład prawie całkowitej odbudowy zabytków pochodzących z nieprzerwanego ciągu historycznego, między XIII a XX wiekiem.

Spacer po Starym Mieście zaczynamy na placu Zamkowym, którego dominantą jest Kolumna Zygmunta – pierwszy świecki pomnik Warszawy projektu Agostina Locciego i Constantina Tencalli. Kolumna została zniszczona we wrześniu 1944 roku, mimo to posąg króla nie uległ poważniejszym uszkodzeniom.

Po drugiej stronie placu usytuowany jest Zamek Królewski, najdłużej czekający na odbudowę. Władze komunistyczne nie wyraziły zgody na jego rekonstrukcję. Ostatecznie w 1971 roku podjęto prace przy odbudowie zamku, trwające do 1988 roku. Podczas odbudowy zamku, powrócono do wczesnobarokowej bryły z gotycką elewacją skrzydła od dziedzińca.

Stare Miasto w Warszawie
Furta Gnojna

Z Placu Zamkowego udajemy się ulicą Świętojańską, przy której znajduje się najstarszy obiekt sakralny Warszawy – archikatedra św. Jana. Pierwotnie gotycki kościół przebudowano w XVII wieku. Po raz kolejny został przebudowany w XIX wieku w stylu neogotyckim. W takiej formie świątynia przetrwała do 1944 roku, kiedy to została niemal całkowicie zniszczona przez Niemców. Zrekonstruowano ją w latach 1948–1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku, według projektu odbudowy autorstwa Jana Zachwatowicza oraz Marii i Kazimierza Piechotków.

Z archikatedrą warszawską sąsiaduje Sanktuarium Matki Boskiej Łaskawej. Świątynia, wzniesiona dla jezuitów w 1. połowie XVII wieku, podobnie jak inne zabytki Starego Miasta, uległ zniszczeniu. Do zachowanych ciekawostek wnętrza należy portalowy nagrobek wojewody Jana Tarły, dzieło Jana Jerzego Plerscha. Nagrobek został przeniesiony z kościoła Pijarów jeszcze w XIX wieku i uchodzi za jedno z wybitnych dzieł rzeźby doby baroku.

Podążając od archikatedry, warto skręcić w ulicę Dziekanią, a następnie Kanonią. Kanonia to w rzeczywistości trójkątny placyk, otoczony XVII-wiecznymi kamieniczkami kanoników kapituły warszawskiej. Wśród nich znajduje się najwęższa kamieniczka na Starym Mieście, o szerokości tylko jednego okna. Na środku placyku znajduje się spiżowy dzwon warszawski z 1646 roku ufundowany przez podskarbiego koronnego Jana Mikołaja Daniłowicza, dla Kolegiaty Bożego Ciała w Jarosławiu.

Stare Miasto w Warszawie
Dom pod Lwem

W pobliżu Kanoni znajduje się punkt widokowy na skarpie wiślanej, czyli tzw. Gnojna Góra. W miejsce to do 1774 roku wywożono wszelkie nieczystości z miasta. Na rogu ulicy Brzozowej i Celnej zachowały się gotyckie mury domu straży miejskiej, czyli tzw. Furty Gnojnej. Ulicą Celną udajemy się wprost samo serce Starówki, czyli na Rynek Starego Miasta.

Od 1915 roku każda pierzeja Rynku nosi imię zasłużonego dla miasta, i tak wschodnia – Franciszka Barssa, północna Jana Dekerta, zachodnia Hugona Kołłątaja, a południowa Ignacego Wyssoty Zakrzewskiego. Strona Barssa najbardziej zniszczona, prawie w całości została zastąpiona nowymi kamieniczkami. W pierzei tej mieści się Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza.

W pierzei Dekerta znajdują się budynki głównie należące dziś do Muzeum Historycznego Miasta st. Warszawy, będącym głównym punktem zwiedzania Starówki. Może trudno w to uwierzyć, ale muzeum zajmuje aż 11 kamieniczek. Pierzeja Dekerta jest najlepiej zachowanym fragmentem rynku z XVII-wiecznymi kamienicami. Mimo, że zostały mało zniszczone podczas powstania, to jednak częściowo je rozebrano przed 1948 rokiem.

Najlepiej zachowała się Kamienica Baryczkowska (nr 32) z kamiennym słupkiem-hermą i jedyną na Starym Mieście zachowaną attyką z XVII wieku oraz portalem z herbem Baryczków. W pierzei tej znajduje się też słynna Kamienica „Pod Murzynkiem” (nr 36) ozdobiona sgrafitem z XVII wieku oraz portalem z warsztatu Santi Gucciego i głową Murzyna.

Stare Miasto w Warszawie
Syrenka na Rynku Starego Miasta

Mimo tego że, po stronie Kołłątaja pod numerem 21 mieszkał sam Hugo Kołłątaj, to jednak jej największą atrakcją jest Kamienica Fukierowska (nr 27), w której nieprzerwanie od 1590 roku działa winiarnia. Początkowo należała do rodziny Korbów, dopiero w XIX wieku przeszła na własność Fukierów przybyłych z Augsburga.

W pierzei Zakrzewskiego znajduje sięKamienica „Pod Lwem” (nr 13) o późnorenesansowym szczycie oraz z płaskorzeźbą lwa z około połowy XVIII wieku. Jest to też jedyny ślad powstałego w latach 1928–1929 zespołu polichromii staromiejskich.

Obecna ulica Szeroki Dunaj (niegdyś placyk) pełniła funkcję targu. Jest to sympatyczny zaułek, na którego środku stoi studnia, usytuowana w miejscu dawnego źródła Dunaj. Najbardziej malowniczym budynkiem jest Kamienica „Przy Bramie Rzeźniczej” z przejściem, zaprojektowana w latach 60 XX wieku.

Wbrew pozorom teren Starego Miasta kryje jeszcze kilka ciekawostek: przy ulicy Piwnej znajduje się niewielkieMuzeum Farmacji, oraz zaułki takie jak Kamienne Schodki. Na Starym Mieście znajduje się też kilka pomników – przy murach miejskich Mały Powstaniec, Jan Kiliński, a na rynku słynna warszawska Syrenka.