Bunkier Anielewicza w Warszawie

Podążając warszawskim Traktem Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów nie sposób pominąć Bunkier Anielewicza, który znajdował się na rogu ulic Miłej i Dubois.

Bunkier Anielewicza w Warszawie
Pamiątkowy kamień na szczycie Kopca Anielewicza

W czasie II wojny światowej grupa żydowskich szmuglerów (dowodzonych przez Mojżesza Kulasa i Srula Isera) w podziemiach kamienicy przy ulicy Miłej 18 urządziła kryjówkę dla towarów przemycanych z aryjskiej strony Warszawy. Przecinał go długi wąski korytarz, po którego obu stronach znajdowało się kilka pomieszczeń. Do schronu doprowadzono wodę i elektryczność oraz wyposażono w sześć wyjść.

Podczas powstania w warszawskim getcie sztab Żydowskiej Organizacji Bojowej początkowo znajdował się przy ulicy Miłej 29, jednak po jego wykryciu przeniósł się 27 kwietnia do schronu przy ulicy Miłej 18. Schronienie znaleźli w nim również oddziały bojowników oraz ludność cywilna. Łącznie w podziemiach znajdowało się ponad 300 osób.

8 maja 1943 roku, w wyniku zdrady, bunkier został otoczony przez oddziały niemieckie. Po wezwaniu do poddania się ludność cywilna opuściła bunkier i poddała się. Żołnierze ŻOB-u, którzy pozostali w środku, podjęli nierówną walkę, jednak Niemcy zaczęli wpuścili do środka gaz oraz wrzucili granaty. Wobec braku możliwości dalszej walki, otoczeni bojownicy żydowscy popełnili samobójstwo. Nielicznym osobom udało się wydostać się z bunkra przez szóste, nieodkryte przez Niemców wyjście.

W 1946 roku z inicjatywy Centralnego Komitetu Żydów w Polsce z gruzów okolicznych domów w miejscu, w którym znajdował się bunkier, usypano kopiec (nazwany Kopcem Anielewicza). Na jego szczycie ustawiono pamiątkowy obelisk z napisem w językach: polskim, hebrajskim i jidysz o treści:

Bunkier Anielewicza w Warszawie
Obelisk u podnóża Kopca Anielewicza

W tym miejscu 8 maja 1943 r. poległ śmiercią żołnierza komendant powstania w getcie Warszawy Mordechaj Anielewicz wraz ze sztabem Żydowskiej Organizacji Bojowej i kilkudziesięcioma bojownikami żydowskiego ruchu oporu w walce przeciwko niemieckim okupantom.

W 2006 skwer wokół kopca został uporządkowany, a u jego podnóża ustawiono niewielki kamienny obelisk w kształcie ostrosłupa zaprojektowany przez Hannę Szmalenberg i wykonany przez rzeźbiarza Marka Moderau. Na pomniku wyryto napis o treści:

Kopiec powstańców warszawskiego getta, usypany z gruzów ulicy Miłej, przed wojną jednej z najruchliwszych ulic żydowskiej Warszawy.

Tu w ruinach bunkra przy Miłej 18 spoczywają członkowie sztabu Żydowskiej Organizacji Bojowej, wśród nich Mordechaj Anielewicz, dowódca powstania, inni bojownicy, a także osoby cywilne. 8 maja 1943 roku, po trzech tygodniach walki, otoczeni przez hitlerowców, zginęli lub odebrali sobie życie nie chcąc ginąć z ręki wroga. W getcie wybudowano kilkaset bunkrów. Wykryte i zniszczone stały się mogiłami. Chociaż nie ocaliły swoich mieszkańców są symbolem woli życia Żydów Warszawy. Bunkier przy Miłej 18 był największy w getcie. Poniosło w nim śmierć ponad stu bojowców. Tylko niektórzy znani są z imienia i nazwiska.

Tu spoczywają w miejscu swojej śmierci na znak, że cała ziemia jest ich grobem.

Na czołowej ścianie obelisku w trzech kolumnach umieszczono 51 nazwisk żydowskich powstańców, których tożsamość udało się ustalić. Powtórzono również, znany z Pomnika Umschlagplatz, motyw strzaskanego lasu.