Pałac Czartoryskich w Puławach

Początki pałacu w Puławach sięgają II połowy XVII wieku i związane są z dziejami rodów magnackich: Lubomirskich, Sieniawskich i przede wszystkim Czartoryskich.

Pałac Czartoryskich w Puławach
Akwarela Konstantego Czartoryskiego, via Wikimedia Commons

W latach 1671-1679 w Puławach marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski wzniósł pierwszy pałac, zaprojektowany przez Tylmana z Gameren. Prostokątna budowla z czterema alkierzami w narożach przygotowana była do pełnienia funkcji obronnych. Powstał wówczas także pierwszy ogród. W 1706 roku, podczas wojny północnej, wojska szwedzkie zniszczyły należący wówczas do Sieniawskich pałac wraz z otoczeniem.

Odbudową pałacu zajęła się Maria Zofia Sieniawska, poślubiona Augustowi Czartoryskiemu, któremu wniosła w wianie m.in. Puławy. W latach 1731-1736 powstał nowy pałac w stylu rokokowym według projektu architekta Jana Zygmunta Deybla.

Na przełomie XVIII i XIX wieku szczyt rozwoju i funkcjonowania za sprawą Adama Kazimierza i Izabeli z Flemingów Czartoryskich Puławy stały się centrum życia politycznego, kulturalnego i literackiego. Dzięki nim na puławskim dworze bywało liczne grono znakomitych malarzy (Jan Piotr Norblin, Zygmunt Vogel, Kazimierz Wojniakowski, Józef Richter), pisarzy (Franciszek Dionizy Kniaźnin, Jan Paweł Woronicz, Julian Ursyn Niemcewicz), architektów (Piotr Aigner, Joachim Hempel), muzyków (Wincenty i Franciszek Lesslowie).

Pałac Czartoryskich w Puławach
Fot. Grzegorz Hałaś [GFDL or CC-BY-SA-3.0], from Wikimedia Commons
Okres świetności pałacu rozpoczął się w 1785 roku, kiedy to książę Adam Kazimierz Czartoryski wraz z żoną przeniósł się na stałe do Puław. Rozpoczęto wówczas restaurację i rozbudowę pałacu pod kierunkiem Joachima Hempla. W 1794 roku Puławy zostały zdewastowane przez wojska rosyjskie. Do przebudowy pałacu i przekształcenia parku przystąpiono w 1796 roku. Głównym projektantem budowli puławskich był wówczas Christian Piotr Aigner.

W 1801 roku otworzyła swoje podwoje Świątynia Sybilli, pierwsze w Polsce muzeum narodowe. W murach pałacowych gromadzony jest bogaty księgozbiór, finansowane są też prace naukowe (lingwistyczne, literackie, historyczne), w które zaangażowane zostało liczne grono naukowców. Na dworze puławskim kształcona była także młodzież arystokratyczna i ziemiańska. Dzięki tym działaniom w XIX wieku Puławy określane były mianem „Polskich Aten”. Późniejsi architekci zaznaczyli zasięg pałacu balustradowymi attykami nad pięcioma oknami I piętra i trzema środkowymi II piętra.

Pałac Czartoryskich w Puławach
Fot. M_k [GFDL, CC-BY-SA-3.0 or CC BY-SA 2.5-2.0-1.0], from Wikimedia Commons
Okres Czartoryskich w Puławach skończył się w 1831 roku. Książę Adam Jerzy Czartoryski za udział w powstaniu listopadowym został przez cara zaocznie skazany na ścięcie toporem, a wszystkie jego majątki w zaborze rosyjskim uległy konfiskacie. Część wyposażenia pałacu i jego otoczenia wywieziono do Rosji, część sprzedano na licytacji. Udało się ocalić zbiory ze Świątyni Sybilli i Domu Gotyckiego oraz bibliotekę, które etapami wywieziono do Paryża. Wiele elementów architektury parkowej zniknęło po 1840.

W 1842 roku w pałacu został umieszczony Instytut Wychowania Panien, dla którego potrzeb została dokonana przebudowa obiektu przez Józefa Góreckiego w latach 1840-43. Górecki nadał pałacowi charakter neoklasycystyczny, który przetrwał do dziś. W 1858 roku pożar strawił środkową część pałacu, odbudowaną przez Juliana Ankiewicza. Od tego czasu wygląd zewnętrzny pałacu nie zmienił się. Zachowało się także dawne rozplanowanie parku.

Kolejnymi użytkownikami zespołu pałacowo-parkowego były: Instytut Wychowania Panien, Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny, Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa, Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa– Państwowy Instytut Badawczy. Obecnie w jego murach znajduje się tutaj Muzeum Czartoryskich.

Fot.: Lukke [CC BY-SA 3.0], from Wikimedia Commons