Zamek Lipowiec

Zamek Lipowiec wyróżnia się nad bujną zielenią pokrywającą wzgórze. Droga do niego prowadzi stromymi drewnianymi schodami, więc udając się do niego należy upewnić się, że niczego nie zapomnieliśmy.

Zamek Lipowiec
Fot. Kozak1410 [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
Strategiczne położenie lipowieckiego wzgórza przy szlaku z Krakowa na Śląsk oraz niestabilność polityczna w okresie rozbicia dzielnicowego przyczyniły się do wzniesienia w tym miejscu niewielkiej strażnicy. Na początku XIII wieku lipowiecki majątek należał do małopolskiego rodu Gryfitów. W 1238 roku kasztelan krakowski Klemens z Ruszczy herbu Gryf, przekazał posiadłość klasztorowi Benedyktynek w Staniątkach koło Krakowa. Od sióstr tereny te w 1243 roku nabył biskup krakowski Jan Prandota, włączając je do dóbr biskupstwa krakowskiego. U schyłku XIII stulecia biskupem krakowskim został Jan Muskata, stając się nowym gospodarzem zamku Lipowiec.

Jan Muskata dążył do wzmocnienia pozycji biskupstwa, zarówno pod względem gospodarczym, jak i militarnym. Jednym z przejawów tych działań była budowa i rozbudowa miast oraz zamków w dobrach biskupich. Jednym z nich był Lipowiec, który został przez Muskatę znacznie rozbudowany, chociaż trudno jest dokładnie określić skalę podjętych prac budowlanych.

Po śmierci Wacława II oraz Wacława III – protektorów Jana Muskaty, biskup popadł w konflikt z Władysławem Łokietkiem i został wygnany z diecezji. Jednym z miejsc, gdzie się schronił, był właśnie zamek Lipowiec, w którym stawiał opór wojskom Łokietka. Po okresie walk między Piastami i ustabilizowaniu się władzy po objęciu tronu przez Kazimierza Wielkiego, zamek Lipowiec pełnił funkcję twierdzy granicznej.

Zamek Lipowiec
Fot. IMPERATOR at the Polish language Wikipedia [GFDL or CC-BY-SA-3.0], via Wikimedia Commons
Wygląd zamku z końca XIII i 1. połowy XIV wieku nie jest nam znany. Wiadomo tylko, że już wtedy stała kamienna wieża. Jednakże nie była ona wtedy integralną częścią bryły budowli, tylko stanowiła odrębny, wolno stojący obiekt, mający na celu wzmocnienie obrony głównej bramy wjazdowej znajdującej się w jej pobliżu.

W XV stuleciu z inicjatywy biskupów: Wojciecha Jastrzębca (1412-1423) i Zbigniewa Oleśnickiego (1423-1451) zamek został poddany różnym rozbudowom, przebudowom i remontom. O wkładzie tych postaci w rozbudowę zamku świadczą m.in. widoczne do dziś ich tarcze herbowe w ścianach dziedzińca zamku górnego.

W XV wieku zamek, oprócz funkcji strażniczej i rezydencjonalnej biskupów krakowskich, stał się więzieniem dla duchownych. Nowa funkcja wiązała się z adaptacją na cele więzienne wielu pomieszczeń zamkowych, którą zapewne rozpoczęto w tym okresie. Do najznaczniejszych więźniów Lipowca należał jednak Franciszek Stankar, Włoch z pochodzenia, wykładowca Akademii Krakowskiej. Został osadzony na zamku w 1550 roku za szerzenie poglądów heretyckich. Zdołał jednak zbiec z zamku i już w dwa lata po uwięzieniu wydać dzieło o reformie Kościoła w Polsce, rozpoczęte jeszcze w więzieniu lipowieckim.

Wiek XVII nie był dla zamku zbyt łaskawy. Zniszczenia w wyniku pożaru zamku w 1629 roku i najazdu szwedzkiego w latach 50. rozpoczęły stopniowy proces upadku Lipowca. W tym czasie lipowiecka warownia nie spełniała już wymogów barokowej rezydencji – tym samym Lipowiec przestał już być siedzibą biskupów krakowskich, którzy w pobliżu niego wznieśli nowy, drewniany dwór, który miał spełniać tę funkcję.

Zamek Lipowiec
Fot. IMPERATOR at the Polish language Wikipedia [GFDL or CC-BY-SA-3.0], via Wikimedia Commons
Zdewastowany i zaniedbany zamek popadał w ruinę. W 1732 roku wieku biskup krakowski Konstanty Felicjan Szaniawski podjął decyzję o jego odbudowie. Miała ona na celu przystosowanie obiektu na dom poprawy dla duchownych. Prace w tym kierunku podjęto w latach 40. XVIII wieku, a ukończono za czasów kolejnego biskupa Andrzeja Załuskiego. Poza niezbędnymi konserwacjami na zewnątrz zamku, przebudowa dotyczyła głównie jego wnętrza. Efekty tej przebudowy są widoczne do dziś, gdyż później nie podejmowano już żadnych poważniejszych prac budowlanych na terenie zamku, ograniczając się co najwyżej do bieżących remontów.

W 1789 roku, po śmierci biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, zamek Lipowiec przeszedł na rzecz skarbu państwa na mocy reformy cesarza Józefa II. Na początku XIX wieku lipowiecka posiadłość znalazła się w rękach prywatnych. W 1800 roku na zamku wybuchł pożar, który obok zniszczeń wnętrz, strawił znaczną część dachu.

Po pożarze budowla w zasadzie już nigdy się nie podniosła. Była tylko częściowo zamieszkana niemal do końca lat 40. XIX wieku, potem zamek był już opuszczony, co przyczyniło się do postępującej dewastacji obiektu. Popadający w ruinę zamek dotrwał do lat 50. XX wieku, kiedy to podjęto decyzję o jego ochronie i podjęciu niezbędnych prac archeologiczno-historycznych i budowlanych w celu zachowania obiektu w stanie trwałej ruiny oraz przystosowania do zwiedzania. W latach 1961-1969 przeprowadzono na zamku prace konserwatorskie i badawcze.

Fot. tyt.: Paweł Pawłowski [CC BY-SA 4.0], via Wikimedia Commons