Synagoga Nożyków w Warszawie

W Warszawie, przy ulicy Twardej, znajduje się przedwojenna synagoga, cudem ocalała z pożogi II wojny światowej.

Synagoga Nożyków w Warszawie
Wnętrze synagogi. Fot. Gophi [GFDL or CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Koncepcja wzniesienia w Śródmieściu ortodoksyjnej synagogi pojawiła się w 1892 roku, kiedy to Zalman Nożyk zakupił za 157 tysięcy rubli od Jana Teodora Engelberta Zembrzuskiego działkę przy ulicy Twardej 6. Wkrótce potem powołano Komitet Budowy Synagogi, w którego skład weszli m.in. Isaak Ettiger, Arie Leib Dawidsohn.

Projekt synagogi został wykonany najprawdopodobniej przez przez Leandro Marconiego, chociaż wymienia się także Juliusa Prechnera oraz Lwa Bachmana. Synagoga została wzniesiona w latach 1898-1902 w stylu neoromańskim z elementami bizantyjskimi, neorenesansowymi oraz mauretańskimi. Wnętrze bożnicy podzielono na trzy nawy. Nad nawami i przedsionkiem znajdują się galerie dla kobiet, do których prowadzą osobne klatki schodowe. Koszt budowy wyniósł około 250 tysięcy rubli, które wyłożyli w całości małżonkowie Nożykowie.

Uroczyste otwarcie synagogi nastąpiło 12 maja 1902 roku w święto Lag ba-Omer o godzinie 19:00. Podczas uroczystości modlitwę poprowadził kantor Lewinsohn, a dwaj rabini wygłosili uroczyste mowy. Następnie odśpiewano rosyjski hymn narodowy i odmówiono modlitwę za cara Mikołaja II. Pochodu ze zwojami Tory i uroczystego ich włożenia do świętej szafy Aron Ha-kodesz dokonał Zalman Nożyk.

Synagoga Nożyków w Warszawie
Widok na babiniec. Fot. Gophi [GFDL or CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
W 1914 roku, po śmierci Ryfki Nożyk, bożnica została przekazana Warszawskiej Gminie Starozakonnych. Warunkiem było utrzymywanie synagogi ze środków przekazanych przez ofiarodawców, zachowanie jej pełnej nazwy oraz odmawianie w święta modlitwy El Male Rachamim modlitwy za fundatorów.

W 1923 roku synagogę odrestaurowano oraz dobudowano do ściany wschodniej chór, zaprojektowany przez Maurycego Grodzieńskiego. Dwa witraże przeniesiono w nowe miejsce, by flankowały Aron Ha-kodesz. W okresie międzywojennym należała do pięciu najważniejszych warszawskich synagog.

Podczas okupacji niemieckiej okupacji zamknięta synagoga była użytkowana jako stajnia i magazyn paszy, choć w 1941 roku częściowo dopuszczono do niej wiernych. Choć bożnica została zdewastowana i uszkodzona podczas powstania warszawskiego, to jako jedyna z warszawskich świątyń żydowskich przetrwała dobrym stanie okres II wojny światowej.

Po wojnie synagoga Nożyków została prowizorycznie zabezpieczona i częściowo wyremontowana. W lipcu 1945 roku odbyło się pierwsze powojenne nabożeństwo, a w rok później odwiedził ją naczelny rabin Palestyny Izaak Herzog.

Synagoga Nożyków w Warszawie
Bima. Fot. Gophi [GFDL or CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Mimo, iż synagogę użytkowała Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Warszawie, to należała do Zarządu Miasta, który dzierżawił ją za bardzo wysoki czynsz. W związku z tym kongregacja wystąpiła do Sądu Grodzkiego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie posiadania nieruchomości zabudowanej synagogą. Wkrótce przystąpiono do napraw i w 1951 roku została oficjalnie otwarta. Jednak zamknięto ją w 1968 roku, a modły odbywały się w przylegającym do bożnicy budynku. W 1973 roku budynek wpisano do rejestru zabytków, w latach 1977-1973 przeprowadzono gruntowny remont synagogi. Wówczas to świątynię rozbudowano o nowe skrzydło od strony placu Grzybowskiego, w którym pomieszczono biura Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Uroczyste otwarto ją w 40. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim ,18 kwietnia 1983 roku.

W 1989 roku synagoga otrzymała od ofiarodawców ze Stanów Zjednoczonych nowy zwój Tory, który w pełni odpowiadał wymogom religijnym warszawskiej społeczności żydowskiej. W latach 90. XX wieku doszło do kilku ataków na synagogę, z których najgroźniejszy wydarzył się w nocy z 25 na 26 lutego 1997 roku, kiedy to bożnicę próbowano podpalić. Spalone wejście odnowiono, a w 2001 roku do synagogi trafiły przedmioty kultu religijnego, przetrzymywane od 1943 roku w Muzeum Narodowym. Kolejne remonty synagoga przeszła w 2002 i 2008 roku. Obecnie w synagodze Nożyków, oprócz nabożeństw, odbywają się ale także koncerty, wystawy i spotkania.