Opactwo cystersów w Lubiążu

Opactwo cystersów w Lubiążu było największym i jednym z najbogatszych klasztorów na Śląsku. W XIX i XX wieku ta wielka skarbnica dzieł sztuki uległa zniszczeniu. Dziś Fundacja „Lubiąż” dąży do przywrócenia zabytkowi dawnej świetności.

Opactwo cystersów w Lubiążu
Fasada bazyliki Wniebowzięcia NMP. Fot. Tobiii [Public domain], via Wikimedia Commons
Na prawym brzegu Odry, przy jednej z najstarszych przepraw przez rzekę, rozlokowała się wieś Lubiąż. Już w średniowieczu, dzięki swojemu położeniu, było to duże osiedle rzemieślniczo–handlowe. W połowie XII wieku na skraju wsi ulokował swoje opactwo zakon benedyktynów, prawdopodobnie sprowadzony przez Bolesława Kędzierzawego.

Benedyktyni jednak nie przebywali w tym miejscu długo. Wkrótce, za sprawą księcia Bolesława Wysokiego, do Lubiąża trafili cystersi sprowadzeni z Pforty nad Saalą w Turyngii. W 1175 roku książę Bolesław wydał dokument fundacyjny, w którym określił uposażenie konwentu. Opactwo lubiąskie było pierwszym cysterskim klasztorem na Śląsku, z którego wyruszali zakonnicy do nowo zakładanych klasztorów.

Cystersi użytkowali początkowo zabudowania benedyktyńskie, przystępując jednocześnie do wznoszenia nowej siedziby i kościoła. Wzniesiona w tym czasie romańska świątynia była trójnawową bazyliką z transeptem, jednoprzęsłowym prezbiterium i parą kaplic po bokach. Prezbiterium i kaplice były zamknięte ścianami prostymi, w odróżnieniu od innych świątyń romańskich, zakończonych półkolistymi absydami.

W końcu XIII wieku rozpoczęto wielką rozbudowę kościoła, w wyniku której otrzymał on istniejące do dziś wczesnogotyckie prezbiterium, otoczone obejściem, którym można było się dostać do dwunastu kaplic. Do kościoła przylegał od strony południowej budynek klasztorny. Składał się z czterech skrzydeł, wzniesionych wokół wirydarza i połączonych krużgankiem. We wschodnim skrzydle klasztoru mieścił się kapitularz, zaś w południowym – refektarz. Dormitoria usytuowane były na piętrze.

W czasie wojen husyckich klasztor i kościół spalono. Po odbudowie klasztoru, doszło pod koniec XV wieku do konfliktu w obrębie konwentu pomiędzy polskimi i niemieckimi zakonnikami, wskutek czego w 1492 roku wygnano wszystkich zakonników, a budynki klasztorne przejęły na krótki okres władze świeckie, wykorzystując je jako siedzibę w czasie polowań. Mnisi powrócili w 1498 roku i do 1510 roku przeprowadzili gruntowną odnowę klasztoru po zniszczeniach husyckich oraz późniejszych zaniedbaniach, a także ufortyfikowali cały kompleks. Jednakże Reformacja wkrótce spowodowała kolejny upadek znaczenia i bogactwa klasztoru. Pewne straty poniósł klasztor także podczas wojny trzydziestoletniej, gdy m.in. zagrabiono bibliotekę i archiwum.

Opactwo cystersów w Lubiążu
Sala książęca. Fot. By Marek i Ewa Wojciechowscy [GFDL or CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Koniec wojny oraz reforma ekonomiczna zapoczątkowana przez opata Arnolda Freiberga umożliwiła w 1649 roku rozpoczęcie wielkiej odnowy całego kompleksu w stylu baroku. Przeprowadzono wówczas głównie prace konieczne do rozwoju klasztoru: usunięto uszkodzenia i szkody budowlane, odnowiono część mieszkalną (klauzurę), odremontowano kościół, zbudowano szkołę klasztorną i budynki gospodarcze. W 2. połowie XVII wieku opat sprowadził do Lubiąża czołowego malarza barokowego na Śląsku Michała Willmanna. Willmann do śmierci mieszkał w Lubiążu wykonując liczne obrazy i freski, m.in. namalował fresk Apoteoza Bohatera Cnót na sklepieniu w refektarzu letnim.

Następca Freibergera, opat Johann Reich oraz trzej następni opaci prowadzili prace głównie nad budowlami reprezentacyjnymi, korzystając ze stabilizacji ekonomicznej zapewnionej przez poprzednika. Największą inwestycją był budowany w latach 1681–1699 monumentalny pałac opacki liczący ponad 300 sal z bogatym wystrojem wnętrz.

Niewiele mniejszą inwestycją była gruntowna barokizacja zakonnego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny pod kierunkiem Mathiasa Steina przeprowadzona w latach 1672–1681, a następnie uzupełniona w 1690–1698, gdy przebudowano ambit dodając wielki pomnik opatów cysterskich i barokowe kaplice z freskami Willmanna. W 1715 roku zbudowano fasadę kościoła, kruchtę i dwie wieże z barokowymi hełmami. W późniejszym okresie prowadzono już tylko prace zdobnicze.

Kres największej świetności klasztoru przypada na 1. połowę XVIII wieku, gdy w 1740 roku tereny Śląska zajęli Prusacy. Król pruski w 1810 roku skasował zakon cystersów, przywłaszczając sobie jego dobra. Zniszczono sporo zabytków, przepadły zasoby cysterskiej biblioteki, a w klasztorze urządzono szpital.

Opactwo cystersów w Lubiążu
Refektarz klasztorny. Fot. P.R.Schreyner [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons
W czasie II wojny światowej w lochach klasztoru Niemcy uruchomili produkcję części do rakiet V1 i V2, zatrudniając do niej więźniów. Według innej hipotezy mieściła się tam filia Telefunkena, prowadząca prace badawcze nad skonstruowaniem tranzystora.

Dewastacji klasztoru dokończyli w 1945 roku Rosjanie, którzy szukając skarbów zniszczyli grobowce Piastów śląskich. Wojska radzieckie stacjonowały w Lubiążu do 1948 roku, później urządzono w klasztorze szpital psychiatryczny dla czerwonoarmistów. Od 1950 roku w pomieszczeniach klasztornych składowano książki i zbiory muzealne.

Od 1989 roku dzięki staraniom wrocławskiej Fundacji „Lubiąż” prowadzone są prace renowacyjne lubiąskiego zespołu klasztornego. Od 1996 roku można zwiedzać imponującą Salę Książęcą, zajmującej dwie kondygnacje gmachu. Znajdują w niej się między innymi rzeźby wrocławskiego mistrza Józefa Mangoldta oraz plafon i malowidła ścienne malarza Christiana Bentuma. Sala ta uważana jest za jeden z najwybitniejszych zabytków śląskiego baroku. Odbywają się w niej wybrane koncerty corocznego „Międzynarodowego Festiwalu Wratislavia Cantans”.

Fot. tyt.: Skibaa1 [CC BY-SA 3.0 pl], via Wikimedia Commons